BALCANOSLAVICA https://balcanoslavica.mk/index.php/balcanoslavica <p>Списанието Балканославика е меѓународно списание на ЈНУ Институт за старословенска култура – Прилеп оформено во 1972 година од Центарот за истражување на старословенската култура – Прилеп, кој ги издава првите осум тома од списанието. Од 1980 година иницијативата за публикување на Балканославика ја презема ЈНУ Институт за старословенска култура – Прилеп и успешно ја извршува задачата до денес. Списанието првенствено публикува научни и стручни трудови од областа на археологијата, историјата на уметноста, историјата, лингвистиката, етнологијата и антропологијата. Текстовите се организираат како изворни научни трудови, прегледни трудови, претходни извештаи, прелиминарни извештаи, дискусии, расправи, рецензии и прикази на книги и хроники од научни конференции, симпозиуми и разни други собири.</p> mk-MK ordance.petrov@isk.edu.mk (Орданче Петров) katerina.rosikopulos@isk.edu.mk (Катерина Росикопулос) Tue, 31 Dec 2024 00:00:00 +0100 OJS 3.3.0.11 http://blogs.law.harvard.edu/tech/rss 60 ЧЕТИРИ КОМПОЗИЦИИ ОД ОЛТАРОТ НА ЦРКВАТА БОГОРОДИЦА БОЛНИЧКА ВО ОХРИД https://balcanoslavica.mk/index.php/balcanoslavica/article/view/512 <p>Во византиската литургија се користеле три клучни ракописни кодекси од кои се читале перикопите од Стариот и Новиот завет. Првиот, познат како Пророкологион (Προφητολόγιον), претставува литургиски еквивалент на библејските пророчки книги, содржејќи ги лекционарните извадоци од канонските и деканонските пророци според текстот на Септуагинта, адаптирани за литургиска рецитација. Вториот, наречен Праксапостол (Πραξαπόστολος), ги опфаќа текстовите од Делата на апостолите и апостолските посланија, кои се читале во рамките на Божествената литургија пред перикопите од Евангелието. Третиот ракопис е Евангелистар (Εὐαγγελιστάριον), лекционарен зборник кој систематизира извадоци од четирите канонски евангелија, уредени според литургиската годишна циклус за дневно читање. Овие три кодекси, како стандардизирани литургиски книги, ја сочинуваат основата на византиската лекционарна традиција. Последниот тип на ракопис е во фокусот на овој труд. Евангелскиот лекционер бил читан на глас од амвонот на црквата за време на првата половина на Божествената Литургија, позната како Литургија на катихумените, по која веднаш следело читањето на „Божествените апостоли“. <br>Четири композиции насликани на сводот над централниот олтарен простор во црквата Богородица Болничка во Охрид (1365 – 1367) ја доловуваат сложената теолошка порака што ја пренесуваат читањата и пеењето на Божествената Литургија. Овие композиции се: Благовести, Раѓањето Христово, Слегувањето Христово во Пеколот и Вознесението Христово. Овие композиции кои ја содржат целата литургиска година, која се стреми кон својот центар на гравитација и неговиот врв - Велигден прославен преку Евхаристијата. Според празнувањето, суштината, содржината и значењето на Евхаристијата, таа се совпаѓа со Велигден бидејќи Евхаристијата е бескрвно повторување на крвната жртва на крстот, ги крие сите други тајни и стои во центарот на идејата за Спасение. Како што небесните порти се отвораат при Вознесението така се отвораат и портите на пеколот.<br>Едноставниот и добро распореден простор во најсветиот дел на црковната градба им овозможил на зографите да воспостават сложена теолошка нитка. Да се нагласат претставите на двата најзначајни и најсвечени христијански празници – Божиќ и Велигден – еден спроти друг. Во меѓувреме, Благовештението, како почетна сцена на Додекаортонот, добило место на источниот ѕид, на двете страни од олтарната конха, заедно со Вознесението. <br>Настојувањето да се постават композициите Раѓањето Христово и Воскресението една наспроти друга во самиот олтарен простор на православните христијански цркви имало фундаментално, симболично и литургиско оправдување. Зографите на Богородица Болничка биле запознаени и ги користеле и толкувале големите текстови на симболиката на христијанската црква. Олтарната апсида, олтарната трпеза со Светите Дарови и цибориумот, од една страна, ја претставуваат пештерата во Витлеем и јаслите во кои се родил Христос, а од друга, пештерата на Голгота, т.е. гробот од кој воскреснал Овоплотениот Бог. Затоа, претставувањето на Раѓањето Христово и Неговото Слегување во Адот, едно спроти друго во олтарот, можело да ја нагласи симболиката што со векови била поврзана со овој свет простор. Споменатата симболика јасно се однесува на Евхаристијата, па така презентациите на Божиќ и Велигден – Светата Пасха биле сосема соодветни за иконографска интерпретација на најсветиот простор во црквата. Светите Отци на Црквата го гледаат Воскресението Христово – залогот за спасение на Човекот од смртност и распаѓање – како последица и главна цел на Овоплотувањето на Логосот. Композициите вклучени во самата олтарна апсида формираат унифициран идеолошки ансамбл. На тој начин, како дел од циклусот на Големите празници, овие композиции цврсто и јасно ги поврзуваат олтарните теми со останатата комплетна тематска програма во наосот на црквата.</p> Ивона Панџак Пинева Авторско право(c) 2024 ЈНУ ИСК – ПРИЛЕП https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/ https://balcanoslavica.mk/index.php/balcanoslavica/article/view/512 Tue, 31 Dec 2024 00:00:00 +0100 АСПЕКТИ НА ВРЕМЕНСКИОТ ЖИВОТ: АЛЕГОРИСКИ И ДИДАКТИЧКИ СЦЕНИ ВО ПОСТВИЗАНТИСКОТО МОНУМЕНТАЛНО СЛИКАРСТВО ОД ТЕСАЛИЈА https://balcanoslavica.mk/index.php/balcanoslavica/article/view/513 <p>Aлегориските сцени како Триумфот на смртта, Тркалото на животот, Времето и Дрвото на доброто и злото се среќаваат со значителна зачестеност во монументалното сликарство од XVI век во Тесалија. Овие иконографски мотиви, исполнети со длабока симболичка содржина, се особено застапени во Тесалија во споредба со другите региони од грчкиот свет. Присуството на вакви претстави, кое опфаќа период од три века, предизвикува бројни интерпретации; но, вклучувањето на овие интерпретации резултира со создавање на специфичните визуелни целини. Дополнително, овие мотиви му даваат динамичен карактер на тесалиското поствизантиско религиско сликарство, збогатувајќи ја неговата уметничка и духовна комплексност.</p> Јанис Цурис Авторско право(c) 2024 ЈНУ ИСК – ПРИЛЕП https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/ https://balcanoslavica.mk/index.php/balcanoslavica/article/view/513 Tue, 31 Dec 2024 00:00:00 +0100 ЗАБЕЛЕШКИ ЗА ВЛИЈАНИЕТО НА „ТЕЗАУРУСОТ“ НА ДАМАСКИН СТУДИТ, ВРЗ ПОСТВИЗАНТИСКАТА УМЕТНОСТ ОД 17 ВЕК https://balcanoslavica.mk/index.php/balcanoslavica/article/view/514 <p>Трудот го проучува влијанието на делото „Тезаурус“ од Дамаскин Студит (± 1520 - 1577) врз формирањето на иконографските програми и иконографските типови во поствизантиското сликарство.<br>Дамаскин Студит бил важна духовна личност од 16 век, кој првично бил епископ на Литида и Рендинида, подоцна на Доменикон и Еласон (1570 - 1574) и конечно на Нафпакт (Лепанто) и Арта. Неговото најпознато дело е Тезаурус (по 1558 година), кое претрпело повеќекратни препечатувања и се состоело од триесет и шест беседи.<br>Тезаурусот од Дамаскен бил извор на инспирација за сликарите од поствизантиската ера, а особено за оние од почетокот на 17 век - Света Гора и Доменико од Еласона. На пример, ова влијание се препознава во иконографската програма на капелата Свети Ѓорѓи во манастирот Дионисиј на Света Гора. Исто така, типичен пример е обемниот циклус на Свети Ѓорѓи со 24 епизоди во истоимената црква во областа (1611), при што некои епизоди не одговараат на претходната иконографска традиција. Овие поединечни дополнителни епизоди на мачеништвото, со хронолошки редослед, се креации на сликарот инспирирани од текстот на Мачеништвото на светецот (Хомилија XIV) од Тезаурусот. Покрај тоа, во црквата Свети Бесарион (1600) во Доменикон (Тесалија, Грција), во кругот на Архангелите, има сцена чиј натпис претставува буквална копија на текст од Тезаурусот (Хомилија II).<br>Неговото дидактичко и книжевно дело и влијанието што го вршело врз учените и свештенството од времето од средината на 16 век се открива преку значајниот степен на влијание на делото „Тезаурус“ врз монументалната уметност од 17 век на еден широк географски простор, како на пример во Света Гора и Тесалија.</p> Елени Тривиза Авторско право(c) 2024 ЈНУ ИСК – ПРИЛЕП https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/ https://balcanoslavica.mk/index.php/balcanoslavica/article/view/514 Tue, 31 Dec 2024 00:00:00 +0100 НАДДВЕРИЕТО НА ЗОГРАФОТ ОНУФРИЈ АРГИТИС ОД МАНАСТИРОТ СВЕТА БОГОРОДИЦА ПРЕЧИСТА ВО КИЧЕВО https://balcanoslavica.mk/index.php/balcanoslavica/article/view/515 <p>Делото на зографот Онуфриј Аргитис, активен единствено на територијата на Oхридската архиепископија во периодот од 1547 до 1654, според веќе утврдените датуми, било предмет на повеќегодишни истражувања на учените од засегнатите страни (Албанија, Грција и Македонија) кои во голема мера го осветлиле творечкиот пат на авторот1 . Сепак, на територијата на РС Македонија, голем број прашања поврзани со авторството и хронолошко детерминирање на неговите недатирани дела оставаат простор за понатамошни претпоставки. Во таа насока, секое ново откритие поврзано со делото на Онуфриј Аргитис предизвикува интерес макар тоа биле и неколку скромно зачувани фрагменти од боен слој на наддверието депонирано во манастирот Св. Пречиста Кичевска како што е во нашиот случај.</p> Дарко Николовски Авторско право(c) 2024 ЈНУ ИСК – ПРИЛЕП https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/ https://balcanoslavica.mk/index.php/balcanoslavica/article/view/515 Tue, 31 Dec 2024 00:00:00 +0100 ПОД ПРЕВЕЗОТ НА ЗАБОРАВОТ - ЦРКВАТА СВЕТИ АРХАНГЕЛ ГАВРИЛ ВО ОРЕОВЕЦ https://balcanoslavica.mk/index.php/balcanoslavica/article/view/516 <p>Малата гробишна црква со поретка дедикација на архангелот Гаврил е лоцирана во поречкото село Ореовец. Храмот кој останал под превезот на заборавот во себе крие ѕидно сликарство, кое и покрај оштетувањата, се одликува со одредени специфични и впечатливи решенија. За жал, во ктиторскиот натпис на западниот ѕид над влезот од внатрешната страна не се зачувани податоци за времето на изградбата и сликањето. Меѓутоа, според стилско-ликовните и иконографските особености на ѕидното сликарство, црквата припаѓа на скромните, но сепак значајни остварувања од поствизантискиот период и се врзува за една група храмови од Поречието. Врз основа на компаративните проследи, особено со црквата Св. Димитриј во Требино (1644), ореовечката црква Св. Архангел Гаврил ја сместуваме во втората четвртина на XVII век.</p> Јехона Спахиу Јанчевска Авторско право(c) 2024 ЈНУ ИСК – ПРИЛЕП https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/ https://balcanoslavica.mk/index.php/balcanoslavica/article/view/516 Tue, 31 Dec 2024 00:00:00 +0100 ЗОГРАФ, ТРЕСКАВЕЦ И ХРИСТОФОР ЖЕФАРОВИЧ https://balcanoslavica.mk/index.php/balcanoslavica/article/view/518 <p>Обект на изследването е гравюра, запазена в единствен екземпляр в колекцията на Адам Олсуфиев (Руска държавна библиотека). Изобразен е манастирът Зограф, патронът му св. Георги на кон и наоколо 14 сцени от неговото житие. Според надписа дарител на щампата е проигуменът на манастира Трескавец х. Гавриил, настоятел е Христофор Жефарович. Работата е благословена от неизвестен патриарх. Изображението е гравирано в Москва най-вероятно от руския гравьор Мартин Нехорошевский. Анализът води до хипотезата, че подготвителната рисунка е изпълнена от Христофор Жефарович в ранните години на творчеството му, преди да се установи във Виена.</p> Иванка Гергова Авторско право(c) 2024 ЈНУ ИСК – ПРИЛЕП https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/ https://balcanoslavica.mk/index.php/balcanoslavica/article/view/518 Tue, 31 Dec 2024 00:00:00 +0100 МАТЕРИАЛИЗИРАНЕ НА САКРАЛНОСТТА: МОЩЕХРАНИТЕЛНИЦИ, ТАКСИДИОТСКИ КУТИИ И КУТИИ „МОЩИ“ В ТРАНСГРАНИЧНИЯ РЕГИОН НА БЪЛГАРИЯ И СЪРБИЯ ПРЕЗ XIX В. https://balcanoslavica.mk/index.php/balcanoslavica/article/view/519 <p>В статията се разглеждат мощехранителници, таксидиотски кутии и кутии „мощи“, датиращи от XIX в., които се намират в манастирски, църковни и музейни сбирки на територията на Вранска и Софийска епархии. На базата на известните исторически извори, литература и теренни проучвания и чрез методите на иконографски, формален и сравнителен анализ се очертават различни аспекти на тяхната функция в рамките на богослужебни и поклоннически практики и прояви на лично благочестие сред източноправославните християни.</p> Дарина Бойкина, Вук Даутовић Авторско право(c) 2024 ЈНУ ИСК – ПРИЛЕП https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/ https://balcanoslavica.mk/index.php/balcanoslavica/article/view/519 Tue, 31 Dec 2024 00:00:00 +0100 ЦЪРКВАТА „СВ. ДИМИТЪР“ В СЕЛО ГЪМЗОВО (СЕВЕРОЗАПАДНА БЪЛГАРИЯ) И ДЕБЪРСКИТЕ ЗОГРАФИ ПЕТЪР ЙОВАНОВ, АВРАМ ДИЧОВ, ГРИГОР ПЕТРОВ И КРЪСТЪО АВРАМОВ https://balcanoslavica.mk/index.php/balcanoslavica/article/view/520 <p>Текстът представя проучването на църквата „Св. Димитър“ в село Гъмзово (България), извършено по време на работата по международния проект „Споделено художествено наследство XVIII–XIX в.“ Проектът е резултат от сътрудничеството между Българската академия на науките (БАН) и Академията на науките и изкуствата на Република Северна Македония (МАНУ). Събраният материал дава възможност за по-цялостен поглед върху един слабо проучен, но ценен паметник от 80-те г. на XIX в., свидетелстващ за таланта на дебърските зографи и за дейността им на територията на Видинската епархия.</p> Майя Захариева, Иван Ванев Авторско право(c) 2024 ЈНУ ИСК – ПРИЛЕП https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/ https://balcanoslavica.mk/index.php/balcanoslavica/article/view/520 Tue, 31 Dec 2024 00:00:00 +0100 ДЕШИФРИРАЊЕ НА КОДОТ: КТИТОРСКИОТ НАТПИС ВО СВ. БОГОРОДИЦА ПЕРИВЛЕПТА ВО ОХРИД ОД 1294/95, НИЗ ПОГЛЕДОТ НА ГЕОРГИ БОДЛЕВ, ПОСЛЕДНИОТ ВИЗАНТИСКИ ХРОНИЧАР https://balcanoslavica.mk/index.php/balcanoslavica/article/view/521 <p>Целта на овој труд е критички да се разгледа интерпретацијата на ктиторскиот натпис од црквата Св. Богородица Перивлепта (Св. Климент) во Охрид кој, ученољубивиот и талентиран елинист, охриѓанецот Георги Бодлев го вметнал и гo протолкувал во сопствениот препис на Кодексот од Охридската архиепископија или популарно наречен „Кондика“ на св. Климент.</p> Иван Заров Авторско право(c) 2024 ЈНУ ИСК – ПРИЛЕП https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/ https://balcanoslavica.mk/index.php/balcanoslavica/article/view/521 Tue, 31 Dec 2024 00:00:00 +0100 НАРОДНИТЕ ПРЕДАНИЈА ЗА МЕСТА И СВЕТИ ВОДИ НА МАРКОВИ КУЛИ, ПРИЛЕП https://balcanoslavica.mk/index.php/balcanoslavica/article/view/522 <p>Предмет на истражување во трудот се народните преданија за места и свети води на локалитетот Маркови Кули- Прилеп, запишани од сопствените теренски истражувања, подредени по азбучен ред и претставени на дигитална топонимска карта.</p> Ели Луческа Авторско право(c) 2024 ЈНУ ИСК – ПРИЛЕП https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/ https://balcanoslavica.mk/index.php/balcanoslavica/article/view/522 Tue, 31 Dec 2024 00:00:00 +0100 ЛИТИЈАТА ВО МАКЕДОНИЈА https://balcanoslavica.mk/index.php/balcanoslavica/article/view/523 <p>Литијата во контекст на христијанството и христијанската црква веќе се споменува во минатото. Правењето на литија во Македонија е присутно многу одамна. Литиите кои се прават во Македонија, како и во останатите православни цркви, според својата појава се карактеризираат како: умилителни, покајни, благодарствени и др. Литијата може да има и свечен карактер и да се извршува во чест на некој свечен настан од животот на црквата. Таквите литии се извршуваат еднаш годишно, во чест на некој светител или во чест на некоја чудотворна икона на некој светец или на Божјата мајка. За сите овие видови, е заедничко излегувањето од храмот, а целта им е молитвата да ја изразат не само со зборови туку и со движење. Од православно-христијански, црковен аспект, главната цел на литијата е засилување на молитвеното внимание на верниот народ со промена на местото на молитва, како и покажување на нашата недостојност да се молиме во храмот. Исто така, при изведувањето на литургијата за време на литијата, црквата излегува од својата примарна средина во надворешниот свет заради остварување на својата молитвена мисија во светот. Сето тоа се прави со една целина, населениот град и целата земја да станат соучесници на божјата благодат, да отфрлат од себе сè што е штетно и погубно; се молиме да биде милостив кон нас, кој се воплоти за нас и зеде облик на слуга кој е претставен со божествени икони и ликови на неговите светии. <br>Во минатото, кога населението било главно земјоделско, литиите биле чест настан во селскиот живот, кога се излегувало „покрсти“ во полето и низ атарот на конкретното село, заради благослов и заштита. Денес, пак, обично се извршуваат редовни локални литии од различен обем и свеченост по повод храмовите и други празници, како дел од празнувањето при што се носат празничните икони, или свети мошти кои се чуваат во тие места.</p> Владимир Караџоски Авторско право(c) 2024 ЈНУ ИСК – ПРИЛЕП https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/ https://balcanoslavica.mk/index.php/balcanoslavica/article/view/523 Tue, 31 Dec 2024 00:00:00 +0100