ТОПОГРАФИЈА НА ПОЛСКИТЕ ЦРКВИ И СВЕТИ МЕСТА ВО СКОПСКА ЦРНА ГОРА
ДОИ:
https://doi.org/10.58301/BM23591-2133dКлучни зборови:
Скопска Црна Гора, полски цркви, населбински систем, Доцен Среден ВекАпстракт
Тема на оваа студија се бројните цркви, манастири и свети места изградени вон границите на населбите во Скопска Црна Гора. Овие споменици биле предмет на бројни проучувања од страна на ентографите и историчарите на уметност, но главно како поединечни архитектонски споменици или извори за локалната историја. Оваа студија има за цел да ги надополни постоечките сознанија со еден осврт врз просторната разместеност на оваа категорија споменици, а во прв ред нивната местоположба во однос на населбите. Со оглед на тоа што населбинската и сакралната топографија на истражуваниот простор се развивала континуирано во период од седум векови, беше неопходно да се издвојат и одделно да се разгледаат двете главни фази од нејзиниот развој. Првата фаза го опфаќа периодот од почетокот на XIV до средината или крајот на XVI век, додека втората периодот од почетокот на XIX век до денес. За реконструкција на населбинскиот систем во постарата фаза беше користена достапната историска граѓа и беа собрани сите расположливи податоци за годините на изградба и местоположбата на околните храмови и свети места.
Споредбената анализа покажа дека актуелната сакрална топографија во Скопска Црна Гора се артикулирала постепено во текот на барем седум столетија, но конечната физиономија ја добила дури во XIX век, кога биле изградени најголем број на полските храмови. Дури тогаш сакралната топографија во овој крај почнала да наликува на сакралните топографии во многу други делови од некогашното Византиско Царство, со бројни црквички, капели и икони поставени крај патиштата што водат од населбите кон полињата или соседните населби. Во постарата фаза, храмовите биле речиси исклучиво градени во планината и тоа главно биле самостојни манастири или метоси, за разлика од поновата фаза кога главно биле градени приватни капели. Оваа разлика во распоредот на светите места помеѓу двете фази се поврзува со промените што настапиле во локалниот населбински систем и економија во текот на XVII и XVIII век.
Референци
Damjan Donev, Rural landscapes along the Vardar Valley: two site-less surveys near Skopje and Veles, Republic of Macedonia (British Archaeological Reports 2731, Oxford: Archaeopress, 2015).
Svetozar Tomić, “Skopska Crna Gora”, Srpski Etnografski Zbornik. Naselja Srpskih Zemalja III (1905): 409-509.
Jovan Hadji Vasiljević, Skoplje i njegova okolina. Istoriska, ethnografska i kulturno-politička izlaganja (Beograd: Sveti Sava, 1930).
Žarko Tatić, “Arhitektonski spomenici u Skopjskoj Crnoj Gori”, Glasnik Skopskog Naučnog Društva I (1926): 351-364.
Žarko Tatić Arhitektonski spomenici u Skopjskoj Crnoj Gori. III Sv. Nikita”, Glasnik Skopskog Naučnog Društva XII (1933): 127-134.
Petar Miljković-Pepek, “Crkvata Sveti Spas vo selo Kučevište – skopsko,” in Spomenici za Srednovekovnata i Ponovata Istorija na Makedonija. Volume I, ed. Vladimir Mošin (Skopje: Arhiv na Makedonija, 1975), 417-421.
Jovan Trifunovski, “Manastirski konaci u Skopskoj Crnoj Gori,” Glasnik Etnografskog Instituta XXIX (1980): 113-125.
Aneta Serafimova, Manastirot Sveti Arhangeli vo Kučevište, skopsko (Doktorska Disertacija, Skopje: Filozofski Fakultet, 2002).
François de Polignac, Cults, Territory, and the Origins of the Greek City-State (Chicago: University of Chicago Press, 1995); Placing the Gods. Sanctuaries and Sacred Space in Ancient Greece, eds. Susan E. Alcock and Robin Osborne (Oxford: Clarendon Press, 1994).
Beate Dignas, Economy of the Sacred in Hellenistic and Roman Asia Minor, (Oxford: Oxford University Press, 2002).
Religion and society. Rituals, Resources and Identity in the Ancient Graeco-Roman World. The BOMOS-Conferences 2002-2005, eds. Anders Holm Rasmussen and Susanne William Rasmussen (Rome: Edizioni Quasar, 2008).
De Polignac, Cults, 32 and ff.; Lucia Nixon, Making a Landscape Sacred. Outlying Churches and Icon Stands in Sphakia, Southwestern Crete (Oxford: Oxbow, 2006).
Jovan Trifunovski, Skopska Crna Gora: prirodna sredina, prošlost, naselja, stanovništvo i privreda (Skopje: Službeni glasnik 1971); see fn. 9.
Radoslav M. Grujić, “Vlastelinstvo Svetoga Djordja kod Skoplja od XI – XV veka”, Glasnik Skopskog Naučnog Društva I (1926.): 45-78.
Gliša Elezović, “Turski spomenici u Skoplju”, Glasnik Skopskog Naučnog Društva I (1926): 135-176.
Gliša Elezović, Turski spomenici u Skoplju (svršetak)”, Glasnik Skopskog Naučnog Društva I (1926): 397-476.
Gliša Elezović, Turski spomenici u Skoplju. Huma Šah Sultan”, Glasnik Skopskog Naučnog Društva V (1929): 243-261.
Gliša Elezović, Turski spomenici u Skoplju III. Zadužbine Sultana Murata II”, Glasnik Skopskog Naučnog Društva VII-VIII (1930): 177-192.
Vladimir Mošin, “Gramoti na manastirot Sv. Georgi-Gorg Skopski”, in Spomenici, ed. Vladimir Mošin, 97-261.
Vladimir Mošin, “Manastirot Sv. Nikita vo Skopska Crna Gora i hilandarskiot pirg”, in Spomenici, ed. Vladimir Mošin, 263-377.
Cf. John Bintliff, “Settlement and territory”, in Routledge Companion Encyclopedia of Archaeology, ed. Graeme Barker (London: 1999, Routledge), 505-545.
Stojan Novaković, Zakonski spomenici srpskih država srednjega veka (Beograd: 1912, Zadužbina D-ra Nikole Krstića), 688, 690.
Metodija Sokolovski and Aleksandar Stojanovski, eds. Opširen popisen defter 4, 1467-1468 godina (Turski dokumenti za istorijata na makedonskiot narod) (Skopje: Arhiv na Makedonija, 1971).
Metodija Sokolovski, ed. Opširni popisni defteri od XV vek (Turski dokumenti za istorijata na makedonskiot narod III) (Skopje: Arhiv na Makedonija, 1976).
Ljubomir Stojanović, ed. Stari srpski zapisi i natpisi, IV. (Srpska Kraljevska Akademija: Sremski Karlovci, 1923), 127.
Konstantin Petrov, “Pregled na sakralnite spomenici vo Skopje i okolinata od XI do XIX vek”, in Spomenici, ed. Mošin, 75-88.
Rebecca M. Seifried and Tuna Kalayçi, “An Exploratory Spatial Analysis of the Churches in the Southern Mani Peninsula, Greece”, Open Archaeology 5 (2019), 519-539.
Sharon E.J. Gerstel, “The Byzantine village church: observations on its location and on agricultural aspects of its program”, in Les Villages dans l’Empire byzantin, IVe–XVe siècle (Réalités byzantines 11), eds. Jacques Lefort, Cécile Morrisson and Jean-Pierre Sodini, (Paris: Lethielleux, 2005), 165-178.
Jovan Trifunovski, “Kultno drveće u Skopskoj Crnoj Gori”, Glasnik Etnografskog Instituta XXIV (1975): 129-137.
Veronica Kalas, “Sacred boundaries and protective borders: outlying chapels of Middle Byzantine settlements in Cappadocia”, in Sacred Landscapes in Anatolia and neighboring Regions, eds. Charles Gates, Jacques Morin and Thomas Zimmerman (British Archaeological Reports 2034) (Oxford: Archaeopress, 2009), 79-91.
Seifried and Kalayçi, “Mani Peninsula”, 519-539.; Nixon, Making a Landscape Sacred; Athanasios K. Vionis, “The Spatiality of the Byzantine/Medieval Rural Church: Landscape Parallels from the Aegean and Cyprus”, in Unlocking Sacred Landscapes: Spatial Analysis of Ritual and Cult in the Mediterranean, eds. Giorgos Papantoniou, Christine Morris, Athanasios Vionis, (Nicosia: Astrom Editions, 2019), 67-84.
Sophia Kalopissi-Verti, “Church foundations by entire villages (13th-16th c.). A short note”, Zbornik Radova Vizantološkog Instituta XLIV/1 (2007), 333-341.
Sharon J.E. Gerstel, “Mapping the boundaries of church and village. Ecclesiastical and rural landscapes in the Late Byzantine Peloponnese”, in Viewing the Morea. Land and People in the Late Medieval Peloponnese, ed. Sharon J.E. Gerstel, (Washington: Dumbarton Oaks, 2013), 335-371.
David B. Rheubottom, “The Saint's Feast and Skopska Crna Gora Social Structure”, Man 11/1 (1976), 18-34.
Sharon, J.E. Gerstel and Sophia Kalopissi-Verti, “Female church founders: the agency of the village widow in Late Byzantium”, in eds Lioba Theis et al. Female Founders in Byzantium and Beyond (Wien: Böhlau, 2014), 195-211.
Miodrag A. Purković, Popis crkava u staroj srpskoj državi, (Skoplje: Biblioteka hrišćanskog dela, 1938).
Lucia Nixon, “Building memory. The role of sacred structures in Sphakia and Crete”, in Historical and Religious Memory in the Ancient World, eds. Beate Dignas and R.R.R. Smith (Oxford: 2012, Oxford University Press), 187-212.
Преземања
Објавено
Како да се цитира
Издание
Секција
Дозвола
Авторско право(c) 2023 Институт за старословенска култура - Прилеп

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.