ЧЕТИРИ КОМПОЗИЦИИ ОД ОЛТАРОТ НА ЦРКВАТА БОГОРОДИЦА БОЛНИЧКА ВО ОХРИД
ДОИ:
https://doi.org/10.58301/BM24531-213ppКлучни зборови:
Богородица Болничка, Византиска уметност, Византиско сликарство, иконографија, ОхридАпстракт
Во византиската литургија се користеле три клучни ракописни кодекси од кои се читале перикопите од Стариот и Новиот завет. Првиот, познат како Пророкологион (Προφητολόγιον), претставува литургиски еквивалент на библејските пророчки книги, содржејќи ги лекционарните извадоци од канонските и деканонските пророци според текстот на Септуагинта, адаптирани за литургиска рецитација. Вториот, наречен Праксапостол (Πραξαπόστολος), ги опфаќа текстовите од Делата на апостолите и апостолските посланија, кои се читале во рамките на Божествената литургија пред перикопите од Евангелието. Третиот ракопис е Евангелистар (Εὐαγγελιστάριον), лекционарен зборник кој систематизира извадоци од четирите канонски евангелија, уредени според литургиската годишна циклус за дневно читање. Овие три кодекси, како стандардизирани литургиски книги, ја сочинуваат основата на византиската лекционарна традиција. Последниот тип на ракопис е во фокусот на овој труд. Евангелскиот лекционер бил читан на глас од амвонот на црквата за време на првата половина на Божествената Литургија, позната како Литургија на катихумените, по која веднаш следело читањето на „Божествените апостоли“.
Четири композиции насликани на сводот над централниот олтарен простор во црквата Богородица Болничка во Охрид (1365 – 1367) ја доловуваат сложената теолошка порака што ја пренесуваат читањата и пеењето на Божествената Литургија. Овие композиции се: Благовести, Раѓањето Христово, Слегувањето Христово во Пеколот и Вознесението Христово. Овие композиции кои ја содржат целата литургиска година, која се стреми кон својот центар на гравитација и неговиот врв - Велигден прославен преку Евхаристијата. Според празнувањето, суштината, содржината и значењето на Евхаристијата, таа се совпаѓа со Велигден бидејќи Евхаристијата е бескрвно повторување на крвната жртва на крстот, ги крие сите други тајни и стои во центарот на идејата за Спасение. Како што небесните порти се отвораат при Вознесението така се отвораат и портите на пеколот.
Едноставниот и добро распореден простор во најсветиот дел на црковната градба им овозможил на зографите да воспостават сложена теолошка нитка. Да се нагласат претставите на двата најзначајни и најсвечени христијански празници – Божиќ и Велигден – еден спроти друг. Во меѓувреме, Благовештението, како почетна сцена на Додекаортонот, добило место на источниот ѕид, на двете страни од олтарната конха, заедно со Вознесението.
Настојувањето да се постават композициите Раѓањето Христово и Воскресението една наспроти друга во самиот олтарен простор на православните христијански цркви имало фундаментално, симболично и литургиско оправдување. Зографите на Богородица Болничка биле запознаени и ги користеле и толкувале големите текстови на симболиката на христијанската црква. Олтарната апсида, олтарната трпеза со Светите Дарови и цибориумот, од една страна, ја претставуваат пештерата во Витлеем и јаслите во кои се родил Христос, а од друга, пештерата на Голгота, т.е. гробот од кој воскреснал Овоплотениот Бог. Затоа, претставувањето на Раѓањето Христово и Неговото Слегување во Адот, едно спроти друго во олтарот, можело да ја нагласи симболиката што со векови била поврзана со овој свет простор. Споменатата симболика јасно се однесува на Евхаристијата, па така презентациите на Божиќ и Велигден – Светата Пасха биле сосема соодветни за иконографска интерпретација на најсветиот простор во црквата. Светите Отци на Црквата го гледаат Воскресението Христово – залогот за спасение на Човекот од смртност и распаѓање – како последица и главна цел на Овоплотувањето на Логосот. Композициите вклучени во самата олтарна апсида формираат унифициран идеолошки ансамбл. На тој начин, како дел од циклусот на Големите празници, овие композиции цврсто и јасно ги поврзуваат олтарните теми со останатата комплетна тематска програма во наосот на црквата.
Референци
ИванЬ Снегаровь, Исtория на охридскаtа архиепископия (София: ГутенбергЬ, 1924).
Војислав Ј. Ђурић, Визанtијске фреске у Југославији (Београд: Југославија, 1974).
Радивоје Љубинковиќ и Мирјана Ќоровиќ–Љубинковиќ, „Средновековното сликарство во Охрид“, Зборник на трудови на Народниот музеј на Охрид : По повод 10 годишнината од основувањето на музејот (Охрид: Народен музеј во Охрид, 1951).
Цветан Грозданов, Охридското ѕидно сликарство од XIV век (Охрид: Завод за заштита на спомениците на културата, Народен музеј, 1980).
Ленче Мојсоска, Света Богородица Болничка (Охрид: НУ Завод и музеј Охрид, 2001).
Елизабета Димитрова и Сашо Коруновски, Византиска Македонија: Историја на уметноста на Македонија IX-XV век (Скопје: Детска радост, 2006).
Паско Кузман и Елизабета Димитрова, Ohrid Sub Specie Aeternitatis (Охрид: Данте, Macedonia Prima, Ѓурѓа, 2010).
Гојко Суботић, Свети Констанити и Јелена у Охриу (Београд: Institut Za Istoriju Umetnosti Filozofskog Fakulteta – Beograd, 1971), 36-41.
Job Getcha, “Le système des lectures bibliques du rite byzantine”, in La liturgie, interprète de l’écriture, vol. 1 A.M. (eds.) Triacca and A. Pistoia (Rome: Edizioni Liturgiche, 2003), 25–56.
Juan Mateos, Le Typicon de la Grande Église, 2 vols. (Rome: Pontifical Oriental Institute, 1962–64, 2), 282.
Jeffrey C. Anderson, “The Walters Praxapostolos and Liturgical Illustration”, Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας 19 (1997): 9-38.
Klaus Juack, “Zu den griechischen Lektionaren und ihrer Überlieferung der Katholischen Briefe“, in Die alten Übersetzungen des Neuen Testaments, die Kirchenväterzitate und Lektionare, Arbeiten zur neutestamentlichen Textforschung 5, Kurt Aland (ed.) (Berlin: De Gruyter, 1972), 498–589.
Irmgard De Vries, The Epistles, Gospels, and the Tones of the Byzantine Liturgical Year (Antwerp: Vita et Pax, 1954).
Elisabeth Yota, “The Lectionary”, in A Companion to Byzantine Illustrated Manuscripts, (ed.) Vasiliki Tsamakda, (Leiden: Brill, 2017), 287–99.
Alexis Kniazeff, “Le lecture de l’Ancien et du Nouveau Testament dans le rite byzantine”, in Le Prière des heures, Lex Orandi 35 (eds.) Bishop Cassien and Bernardv Botte (Paris: Éditions du Cerf, 1963), 201–51.
Yvonne Burns, “Тhe Lectionary of the Patriarch of Constantinople”, Studia Patristica 15:1 (1984): 515–20.
Yvonne Burns, “The Historical Events that Occasioned the Inception of the Byzantine Gospel Lectionary”, Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik 32:4 (1982): 119–27.
Bruce Metzger, “Greek Lectionaries and a Critical Edition of the New Testament”, in Die älten Ubersetzungen des Neuen Testaments, die Kirxhenvaterzitate und Lektionare, ed. Kurt Aland, (Berlin: de Gruyter, 1972), 479–97.
Caroll Osburn, “The Greek Lectionaries of the New Testament”, in Bart D. Ehrman and Michael W. Holmes (eds.), The Text of the New Testament in Contemporary Research: Essays on the Status Quaestionis, 2nd (Leiden: Brill, 2013), 93–114.
Gabriel Millet, “Quelques representations byzantines de la Salutation Angélique”, Bulletin de la correspodance hellénique 18 (1894): 115‒120.
Elena Papastavrou, Recherche iconographique dans l'art byzantin et occidental du XIe au XVe siècle: l'Annonciation (Venise : Institut hellénique d'études byzantines et post-byzantines de Venise , 2007).
Marcell Restle, Dodekaorton, in Reallexikon zur byzantinischen Kunst Vol. 2 (Stuttgart: Abcndmahl-Bild, 1966), 1207‒1214.
Ιωάννης Βαράλης, “Παρατηρήσεις για τη θέση του Ευαγγελισμού στη μνημειακή ζωγραφική κατά τη μεσοβυζαντινή περίοδο”, Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας 19 (1996‒1997): 201‒220.
Gabriel Millet, Recherches sur l’iconographie de l’Évangile, aux XIVe, XVe et XVIe siècles, d’après les monuments de Mistra, de la Macédoine et du Mont Athos (Paris: Fontemoing et cie, Éditeurs 1916), 87.
Jacobi Monachii, “Λόγος ΄Δ Εἰς τὸν Εὐαγγελισμὸν τῆς ‘Υπεραγίας Θεότοκου ἐκλεγεὶς ἀπὸ τῶν θείον γραφῶν”, Patrologia Graeca 127 (1857–1866): col. 644.
Миодраг Марковић, Зидно сликарство Дечана (Београд: САНУ, 1995), 108; Papastaurou, Recherche iconographique, 67‒71; Грозданов, Охридско ѕидно сликарство, 143‒144, 153, сл. 157.
Maria Evangelatou, “The Purple Thread of the Flesh: The theological connotations of a narrative iconographic element in Byzantine images of Annunciation”, in Icon and Word: The Power of Images in Byzantium. Studies presented to Robin Cormack, edd. A. Eastmond, L. James, (United Kingdom: Aldershot, 2003), 261‒281.
Saint Gregory Palamas, The Homilies, ed. Christopher Veniamin (United States: Mount Thabor Publishing, 2022), 100‒101, 104.
Joseph Ledit, Marie dans la liturgie, (Paris: Beauchesne, 1997), 80‒85.
Eva Catafygiotu Topping, “The annunciation in Byzantine hymns”, in Marianum Vol. 47 (1985): 149, 162.
Hans Belting, “Bizanzio a Venezia non è Bizanzio a Bizanzio”, in Il Trecento adriatico: Paolo Veneziano e la pittura tra Oriente e Occidente, edd. F. Flores d’ Arcais, C. Sismondo, (Milano: Rimini, 2002), 70‒79.
Hans Belting, Dandolo’s Dreams: Venetian State Art and Byzantium”, in Byzantium. Faith and Power 1261-1557 ed. Helen C. Evans (New York: Metropolitan Museum of Art; New Haven: Yale University Press, 2004).
Sarah T. Brooks, Byzantium: Faith and Power (1261-1557): Perspectives on Late Byzantine Art and Culture, (New York: Metropolitan Museum of Art; Yale University Press, 2006), 138‒153.
Robert S. Nelson, “Byzantine Art in the Italian Renaissance”, in Heaven & Earth. Art of Byzantium from Greek Collections, ed. A. Drandaki, D. Papanikola Bakirtzi, A. Tourta (Athens: Hellenic Ministry of Culture and Sports and the Benaki Museum, 2013), 327‒335.
Николай Васильевич Покровский, Евангелие в памятниках иконографии (Москва: Прогресс-Традиция, 2001), 48‒93.
Jacqueline Lafontaine Dosogne, “Iconography of the cycle of the Infancy of Christ”, in Studies in the art of the Kariye Djami and its intellectual background (Princeton: Princeton University Press, 1975), 208‒214.
Gordana Babíc, “Ciklus Hristovog detinjstva u predelu s humkama na fresci u Gracu”, Raška baština Vol. 3 (1975): 49‒57.
Henry Maguire, “Pangs of Labor Without Pain, Observations on the Iconography of the Nativity in Byzantium”, in Byzantine Religious Culture : Studies in Honor of Alice-Mary Talbot (Leiden: Brill, 2012), 205‒216.
Кonrad Onasch, Das Weihnachtsfest im orthodoxen Кirchenjahr. Liturgie und Ikonographie, (Berlin: Evangelische Verlagsanstalt, 1958).
Günter Ristow, Die Geburt Christi in der frühchristlichen und byzantinisch ostkirchlichen Кunst (Recklinghausen: Bongers, 1963), 637-662.
Henry Maguire, Art and Eloquence (Princeton: Princeton Legacy Library, 1981), 100‒101.
Henry Maguire, “The Depiction of Sorrow in Middle Byzantine Art” in Dumbarton Oaks Papers Vol. 31 (1977): 139‒140.
Smiljka Gabelić, “Rodjenje Hristovo u Čelopeku”, Patrimonium.MK 7/8 (2010): 218‒219.
Smiljka Gabelić, “Првобитно сликарство у Челопеку”, in Византијски свет на Балкану I-II (Beograd: Vizantološki institut SANU, 2012), 487.
Gabriel Millet, “La peinture du moyen âge en Yougoslavie (Serbie, Macédoine, Monténégro)”, Μακεδονικά, 5 (1963): III, pl. 35/1.
Рer Jonas Nordhagen, “The Integration of the Nativity and the Annunciation to the Shepherds in Byzantine Art”, in Evolution générale et développements régionaux en histoire de l'art Vol 1-3 (Budapest: Akad'emiai Kiad'o, 1972), 253-257.
Lafontaine-Dosogne, Les representations de Ја Nativite du Christ dans l'art de J'Orient chretien”, in Miscellanea Codicologica F. Masai Dicata, MCMLXXIX 1 ed. Cockshaw Pierre, Garand Monique-Cécile, Jodogne Pierre (Ghent: E. Story-Scientia, 1979), 11-21.
Rainer Stichel, Die Geburt Christi in der russischen Ikonenmalerei (Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 1990), 19-66.
Dragan Vojvodić, “The Nativity of Christ and the Descent into Hades as Programme Counterparts in Byzantine Wall Painting”, in ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ: Зборник радова поводом четрдесет година Института за историју уметности Филозофског факултета Универзитета у Београду, (Београд: Филозофског факултета Београду, 2012), 127‒142.
Еlisabetta Lucchesi Palli, “Anastasis”, in Reallexikon zur byzantinischen Kunst I (Stuttgart: Marcel Restle, 1963), 142-148.
Reinhold Lange, Die Auferstehung (Bongers: Recklinghausen, 1966).
Sirarpie Der Nersessian, “Program and Ironography of the Frescoes of the Parecclesion”, in Studies in the art of the Kariye Djami and its intellectual background 4 (London: Routledge & Kegan Paul PLC 1975), 308-309, 320-322.
Јанко Радовановић, “Јединствене представе Васкрсеља Христовог у српском сликарству XIV века”, Зограф 8 (1977): 34-46.
André Grabar, “Essai sur Је pJus anciennes representations de Ја "Ressurection du Christ”, in Monurnents et memoires ed. Fondation Eugene Piot, tome 63 (Paris: Presses Universitaires de France, 1980), 105-141.
Doula Mouriki, “The Mosaics”, Byzantinische Zeitschrift, (1988): 133-139.
Аnna D. Kartsonis, Anastasis. The Making of an Image, (New Jersey, Princeton: Princeton University, 1986); Бранислав Тодић, Грачаница-сликарство, (Priština: Muzej u Prištini, 1999), 156-158.
Andre Vaillant, L'Evangile de Nicodeme. Texte slave et texte Latin (Paris: Librairie Droz, Geneva & Paris, 1968).
Аurelio De Santos Otero, Die Handschriftliche Überlieferung der altslavischen Apokryphen, Bd. II (Berlin-New York: De Gruyter, 1981), 61-98.
Kurt Weitzmann, “Aristocratic Psalter and Lectionary”, Record of the Art Museum vol. XIX (Princeton: Princeton University, 1960), 98-107, fig,1-4.
André Vaillant, “L'homelie d'Épiphane sur l'ensevellissement du Christ”, Studies of the Old Church Slavonic Institute Vol. 3 No. 3 (1958): 50; Kartsonis, Anastasis, 186-213.
Еrnest Т. Dewald, “The Iconography of the Ascension”, American Joшnal of Archaeology, ser. 2, vol. XIX Concord (1915): 277-319.
Серге́й Алекса́ндрович Жебелев, “Иконографическия схемы Вознесеня Христова и источники их возникновения”, in Сборник статей посвященных памяти Н. П. Кондакова (Прага: Археология. История искусттва. Византиноведение), 1926, 1-18.
Кlaus Wessel, “Himmelfahrt”, Reallexikon zur byzantinischen Kunst Band 2 (Stuttgart: Hiersemann, 1971), 1224- 1262.
Прибислав Симиh, “Фреска Вазнесења Христова у Бијелом Пољу њена литургијска подлога”, Зограф 6 (1975): 21-28.
Otto Demus, Тhе Mosaics decoration of San Marco Venice, (Chicago: University of Chicago Press, 1988), 171-186.
Sophia Kalopissi-Verti, Die Kirche der Hagia Triada bei Kranidi in der Argolis (1244). Ikonographische und stilistische Analyse der Malereien (München: Institut für Byzantinistik und Neugriechische Philologie der Universität München, 1975), 104‒116.
Anne Boonen, “La figuration de l’arbre dans les scenes du Nouveau Testament à Byzance du IXe au XIVe siècle”, Byzantion 15 (1985): 417‒430.
Бранислав Тодић, “Најстарије зидно Сликарство у Св. Апостолима у Пеhи“, Зборник за ликовне уметности 18 (1982): 33-34.
Guillaume de Jerphanion, “Quels sont les douze Apôtres dans l’iconographie chrétienne?” in La voix de monuments (Paris: Van Oest, 1930), 190, 197‒198.
Cristophe Guignard, “Les listes grecques d’apôtres et de disciples du Christ : présentation d’un projet de recherché”, Bulletin de l’ AELAC 22/23 (2012‒2013): 29‒34.
Marcell Restle, Die byzantinische Wandmalerei in Kleinasien, Band. III, no. XLVIII (Bongers: Recklinghausen, 1967).
Susan Boyd, “Church of Panagia Amasgou, Monagri, Cyprus, and its Wallpaintings”, Dumbarton Oaks Papers Vol. 28 (1974): 292–300.
Dean A Mackenzie, “Provincial Byzantine Painting in Attica: H. Kyriaki, Keratea”, Cahiers archéologiques. Fin de l'antiquité et Moyen Âge vol. 30 (1982): 14.
Гордана Бабић, Краљева црква у Студеници (Београд: Prosveta, 1987), 236–240, 250–251, sch. VI–VII.
Gordana Babić, “Quelques observations sur le cycle des grandes fêtes de l'église de Pološko (Macédoine)”, Cahiers archéologiques. Fin de l'antiquité et Moyen Âge vol. 27 (1978): 166, fig. 3.
Patrologiae cursus completus, Series Graeca, Gregory the Theologian (PG, t. 36, col. 624 A B C).
Gregory of Nyssa (PG, t. 46, col. 694 C).
Epiphanios of Cyprus (PG, t. 43, col. 468 A), John Chrysostom, (PG, t. 48, col. 752 D).
Theodotos of Ankyra; Michel Aubineau, “Une Homélie de Théodote d’Ancyre sur la Nativité du Seigneur”, Orientalia christiana periodica vol. 26 (1960): 224.
Christopher Walter, Art and Ritual of Byzantine Church (London: Variorum, 1982), 209–210.
Fernand Cabrol, “Descente du Christ aux Enfers d’après la liturgie”, in Dictionnaire d’archèologie chrètienne et de liturgie IV/I, ed. Leclercq, Henri and Fernand Cabrol (Paris: Letouzey et Ané, 1907), 688.
An De Meester, “Descente aux Enfers dans les liturgies orientales”, in Dictionnaire d’archèologie chrètienne et de liturgie IV/I, ed. Leclercq, Henri and Fernand Cabrol (Paris: Letouzey et Ané, 1907), 694.
Oliver Rouseau, “La Descente aux Enfers dans le cadre des liturgies chrétiennes”, La Maison-Dieu 43 (1955): 104–123.
Constantin Andronikof, Le cycle pascal. Le Sens des Fêtes II, (Paris: Librairie Thot, MOUVAUX, 1985), 186–193.
Athanasius of Alexandria, Contra Gentes and De Incarnatione ed. and translated Robert W. Thomson, (Oxford: At the Clarendon press, 1971), 154/155.
J. B. Berchem, “L’Incarnation dans le plan divin d’après saint Athanase”, Echos d" Orient 33 (1934): 323.
Khaled Anatolios, Athanasius – The Early Church Fathers (London-New York: Psychology Press, 2004), 45–49.
Преземања
Објавено
Како да се цитира
Издание
Секција
Дозвола
Авторско право(c) 2024 ЈНУ ИСК – ПРИЛЕП

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.